De verkiezingen komen er weer aan. Op 18 maart mogen Nederlanders opnieuw naar de stembus om hun stem uit te brengen bij de gemeenteraadsverkiezingen. Op papier is dat een belangrijk moment voor de democratie, want juist bij deze verkiezingen beslissen inwoners mee over wat er in hun eigen stad of dorp gebeurt.
Toch is de grote vraag niet zozeer wie er gaat winnen, maar hoeveel mensen überhaupt gaan stemmen. Steeds vaker lijkt het alsof een aanzienlijk deel van de bevolking de gang naar het stembureau overslaat.
Dat roept vragen op. Waarom kiezen mensen ervoor om niet te stemmen, terwijl ze wel de kans hebben om invloed uit te oefenen? Is het gebrek aan interesse, of speelt er iets anders? Uit verschillende onderzoeken blijkt dat veel niet-stemmers wel degelijk een mening hebben over de politiek en ook regelmatig praten over maatschappelijke onderwerpen. Toch zien zij blijkbaar weinig reden om hun stem daadwerkelijk uit te brengen.
Bij de gemeenteraadsverkiezingen van 2022 werd al duidelijk dat de opkomst onder druk staat. Toen ging slechts 51 procent van de kiesgerechtigden stemmen. Dat betekende dat bijna de helft van de mensen thuisbleef. Het was de laagste opkomst ooit bij gemeenteraadsverkiezingen in Nederland.
Vooral in sommige wijken was het verschil groot. In de Rotterdamse wijk Carnisse kwam bijvoorbeeld maar ongeveer 20 procent van de inwoners opdagen bij het stembureau. Dat laat zien dat politieke betrokkenheid per plek sterk kan verschillen.
Ter vergelijking: bij landelijke verkiezingen ligt de opkomst vaak veel hoger. Bij de Tweede Kamerverkiezingen van 2025 ging ongeveer 78,4 procent van de kiezers stemmen. Dat betekent dat ruim drie kwart van de bevolking gebruik maakte van hun stemrecht.
Toch bleef ook daar een aanzienlijk deel thuis. Ongeveer één op de vijf mensen besloot niet te stemmen. Dat verschil tussen landelijke en lokale verkiezingen laat zien dat mensen de politiek op verschillende niveaus anders ervaren.
Om beter te begrijpen waarom sommige mensen niet stemmen, voerde het programma EenVandaag een verkennend onderzoek uit. Hiervoor werden ruim 800 mensen ondervraagd die soms, zelden of nooit stemmen bij verkiezingen.
Het doel was om te ontdekken wat hun redenen zijn om niet naar de stembus te gaan. De resultaten geven een interessant beeld van hoe deze groep naar de politiek kijkt.
Een belangrijke reden die veel deelnemers noemen, is een gebrek aan vertrouwen in de politiek. Dat geldt zowel voor de landelijke als voor de lokale politiek. Sommige respondenten vinden dat politici vooral bezig zijn met onderlinge conflicten.
Zij hebben het gevoel dat er veel ruzie wordt gemaakt en dat politieke partijen meer aandacht hebben voor elkaar dan voor de problemen van burgers. Hierdoor ontstaat bij sommige mensen het idee dat hun stem weinig verschil maakt.
Ook bij de landelijke politiek horen deelnemers aan het onderzoek vergelijkbare klachten. Volgens hen zijn politici vaak meer bezig met discussies en strategische spelletjes dan met inhoudelijke oplossingen. Daardoor raken sommige mensen teleurgesteld in het politieke systeem.
Wanneer dat vertrouwen eenmaal afneemt, kan het moeilijk zijn om mensen opnieuw te motiveren om te gaan stemmen.
Opvallend genoeg betekent niet stemmen niet dat mensen helemaal geen interesse hebben in wat er gebeurt in de samenleving. Veel van de ondervraagden geven juist aan dat ze regelmatig praten over politieke onderwerpen.
Ze bespreken bijvoorbeeld kwesties zoals de AOW, immigratie of de zorg. Vaak gebeurt dat in gesprekken met familie, vrienden of collega’s. De politiek is dus wel degelijk een onderwerp dat leeft, ook onder mensen die uiteindelijk niet stemmen.
Daarnaast volgen veel niet-stemmers het nieuws over hun omgeving wel. Ze zijn geïnteresseerd in wat er gebeurt in hun wijk, stad of land. Ook wereldnieuws krijgt hun aandacht. Toch voelen zij zich niet altijd betrokken bij verkiezingen.
Soms komt dat doordat ze denken dat hun stem weinig effect heeft. Anderen zeggen dat ze zich niet vertegenwoordigd voelen door de bestaande politieke partijen.
Een ander punt dat regelmatig wordt genoemd, is dat lokale politiek minder zichtbaar is. Veel mensen kennen landelijke politici van televisie of sociale media, maar hebben minder beeld bij gemeentelijke politici. Daardoor kan de afstand tussen burger en lokale politiek groter aanvoelen.
Als mensen niet goed weten wie de kandidaten zijn of waar partijen precies voor staan, kan dat de motivatie om te stemmen verminderen.
Sommige politici en onderzoekers vragen zich daarom af of maatregelen nodig zijn om de opkomst te verhogen. Een idee dat af en toe terugkomt in discussies is de invoering van een opkomstplicht. In sommige landen bestaat zo’n systeem al.
In België bijvoorbeeld zijn burgers verplicht om te gaan stemmen bij bepaalde verkiezingen. Wie niet verschijnt bij het stembureau, kan daar in principe een boete voor krijgen.
De gedachte achter zo’n maatregel is dat een verplichting mensen kan stimuleren om toch naar de stembus te gaan. Op die manier zou de opkomst stijgen en zou de democratie representatiever worden. Maar uit het onderzoek van EenVandaag blijkt dat veel niet-stemmers hier anders over denken.
Een groot deel van de deelnemers zegt dat een opkomstplicht hen niet zou overtuigen om vaker te stemmen. Zelfs als er een boete tegenover zou staan, zouden zij waarschijnlijk nog steeds niet gemotiveerd zijn om hun stem uit te brengen.
Sommigen geven aan dat ze in dat geval liever blanco zouden stemmen. Daarmee zouden ze wel voldoen aan de verplichting, maar alsnog duidelijk maken dat ze geen vertrouwen hebben in de politiek.
Dit laat zien dat het probleem van lage opkomst niet eenvoudig op te lossen is met één maatregel. Als mensen het gevoel hebben dat hun stem weinig betekenis heeft of dat politici hen niet vertegenwoordigen, dan verandert een verplichting daar niet automatisch iets aan. Vertrouwen in de politiek speelt een grote rol in de bereidheid om te stemmen.
Tegelijkertijd benadrukken veel deskundigen dat verkiezingen een belangrijk onderdeel zijn van de democratie. Door te stemmen kunnen burgers invloed uitoefenen op beslissingen die hun dagelijks leven raken, zoals huisvesting, onderwijs, veiligheid en voorzieningen in de buurt. Gemeenten nemen immers veel besluiten die direct invloed hebben op de leefomgeving van inwoners.
De lage opkomst bij gemeenteraadsverkiezingen roept daarom bredere vragen op over betrokkenheid bij de lokale democratie. Hoe kunnen gemeenten inwoners beter informeren over wat er speelt? En hoe kunnen politici het vertrouwen van burgers terugwinnen?
Sommige gemeenten proberen al nieuwe manieren te vinden om inwoners te betrekken, bijvoorbeeld via buurtbijeenkomsten, online platforms of burgerpanels.
Of die initiatieven uiteindelijk leiden tot meer mensen bij het stembureau, moet nog blijken. Voorlopig lijkt duidelijk dat veel niet-stemmers wel degelijk nadenken over politiek, maar dat ze zich niet altijd verbonden voelen met het politieke systeem.
De uitdaging voor de komende jaren zal zijn om die kloof te verkleinen en meer mensen het gevoel te geven dat hun stem ertoe doet. Uiteindelijk draait democratie immers niet alleen om verkiezingen, maar ook om vertrouwen en betrokkenheid van burgers.
