In steeds meer dagelijkse voedingsmiddelen blijken verhoogde hoeveelheden PFAS te zitten. Het gaat niet om exotische producten, maar om alledaagse etenswaren zoals brood, ontbijtgranen en zelfs pepernoten. Dat blijkt uit een grootschalig Europees onderzoek van Pesticide Action Network Europe (PAN), uitgevoerd in zestien verschillende landen, waaronder Nederland. De uitkomsten baren onderzoekers en gezondheidsdeskundigen grote zorgen, omdat het gaat om een type PFAS dat schadelijk kan zijn voor de voortplanting.
Onzichtbare stof in dagelijks voedsel
Centraal in het onderzoek staat trifluorazijnzuur, beter bekend als TFA. Deze stof behoort tot de groep PFAS, ook wel ‘forever chemicals’ genoemd. Dat zijn chemische stoffen die nauwelijks afbreken in het milieu en zich jarenlang kunnen ophopen in bodem, water en uiteindelijk ook in het menselijk lichaam.
Volgens PAN komt TFA niet toevallig in voedsel terecht. De stof is een afbraakproduct van bepaalde bestrijdingsmiddelen die in de landbouw worden gebruikt. Die middelen worden ingezet om gewassen te beschermen, maar via regenwater en bodem sijpelen ze door naar het grondwater. Van daaruit belanden ze opnieuw in planten, met name in tarwe. Omdat tarwe de basis vormt voor veel voedingsmiddelen, duikt TFA uiteindelijk op in brood, beschuit, crackers, ontbijtgranen en seizoensproducten zoals pepernoten.
Een woordvoerder van de Nederlandse tak van PAN legt uit dat juist graanproducten extra gevoelig zijn. “Tarweplanten nemen deze stof relatief makkelijk op. Daardoor zie je dat TFA zich vooral ophoopt in producten die dagelijks door miljoenen Europeanen worden gegeten.”
Gevaar voor voortplanting en ontwikkeling
De aanleiding voor het internationale onderzoek was een alarmerende waarschuwing uit Duitsland, waar TFA eerder dit jaar officieel werd aangemerkt als een ‘reprotoxische’ stof. Dat betekent dat de stof schade kan toebrengen aan de voortplanting. Toxicologen leggen uit dat dit zowel gevolgen kan hebben voor de vruchtbaarheid als voor de ontwikkeling van ongeboren kinderen.
Volgens deskundigen kan blootstelling aan TFA leiden tot een verminderde kwaliteit van sperma en mogelijke risico’s voor de foetus tijdens de zwangerschap. Daarnaast zijn er aanwijzingen dat ook andere lichaamsfuncties geraakt kunnen worden, zoals het immuunsysteem, de lever en de schildklier. Vooral bij kinderen is dat zorgelijk, omdat hun lichaam nog volop in ontwikkeling is.
Hoewel het exacte effect bij mensen nog verder onderzocht moet worden, waarschuwen wetenschappers dat langdurige en dagelijkse blootstelling het risico vergroot. Zeker omdat PFAS-stoffen zich kunnen ophopen in het lichaam en niet vanzelf verdwijnen.
Geen normen, wel blootstelling
Opvallend is dat er binnen de Europese Unie wel strikte regels bestaan voor veel PFAS-houdende bestrijdingsmiddelen, maar dat TFA zelf buiten de wetgeving valt. Dat komt doordat de stof officieel wordt gezien als een afbraakproduct, en niet als het oorspronkelijke pesticidenmiddel.
Toxicologen noemen dat een juridische achterdeur. Door het PFAS-molecuul chemisch te koppelen aan een bestrijdingsmiddel, wordt het effectiever op het gewas. Tegelijkertijd ontstaat na afbraak een stof die niet onder bestaande regelgeving valt. “Chemisch gezien blijft het PFAS,” zeggen experts, “maar juridisch glipt het door de mazen van de wet.”
Het gevolg is dat TFA in toenemende mate wordt aangetroffen in voedsel en drinkwater, zonder dat er duidelijke wettelijke grenzen zijn vastgelegd.
Kinderen krijgen te veel binnen
Volgens PAN zijn de gemeten concentraties ronduit zorgwekkend. Omdat officiële Europese normen ontbreken, hanteerde de organisatie een eigen veiligheidsgrens. Uit die berekening blijkt dat een gemiddeld kind dat dagelijks normale hoeveelheden brood en granen eet, al bijna twee keer zoveel TFA binnenkrijgt als verantwoord wordt geacht.
En dat is nog los van andere bronnen, zoals kraanwater, groenten en bewerkte voedingsmiddelen. De totale blootstelling kan daardoor aanzienlijk hoger liggen. “Zelfs als je gezond eet, ontkom je er nauwelijks aan,” waarschuwen onderzoekers.
Omdat PFAS-stoffen niet biologisch afbreekbaar zijn, verdwijnen ze niet vanzelf uit het milieu. Zelfs als het gebruik vandaag volledig zou stoppen, blijven de stoffen jarenlang aanwezig in bodem en water. Dat betekent dat de concentraties hooguit stabiliseren, maar niet snel zullen dalen.
Mogelijke gevolgen voor het immuunsysteem
Naast reproductieve schade kijken wetenschappers ook naar andere effecten. Er zijn aanwijzingen dat PFAS-stoffen zich in het menselijk lichaam aan eiwitten kunnen binden. Die eiwitten spelen een belangrijke rol in het afweersysteem.
Volgens toxicologen zou dat kunnen betekenen dat het immuunsysteem minder goed functioneert. In sommige studies wordt zelfs gesuggereerd dat vaccins mogelijk minder effectief kunnen zijn bij mensen met een hoge PFAS-blootstelling. Voor kinderen, die afhankelijk zijn van een goed werkend afweersysteem, kan dat extra risico’s met zich meebrengen.
Europese politiek in beweging
De Europese voedselautoriteit EFSA werkt inmiddels aan een officiële norm voor TFA. Toch is die voorgestelde grens volgens PAN veel te ruim en onvoldoende beschermend. Bovendien is het nog onzeker of en wanneer zo’n norm daadwerkelijk wordt ingevoerd.
Op politiek niveau wordt ondertussen gesproken over een mogelijk algeheel verbod op PFAS-bestrijdingsmiddelen binnen de Europese Unie. Zo’n verbod zou automatisch ook TFA raken, omdat de stof direct samenhangt met het gebruik van deze pesticiden.
Denemarken heeft niet gewacht op Europese besluitvorming en heeft al een nationaal verbod ingesteld op PFAS in de landbouw. Dat land kiest nadrukkelijk voor het voorzorgsprincipe: voorkomen is beter dan genezen. Nederland heeft aangegeven een Europees verbod te steunen.
Voorzichtigheid blijft geboden
Deskundigen benadrukken dat een totaalverbod voordelen heeft voor mens, dier en milieu. Tegelijkertijd wijzen ze erop dat uitzonderingen noodzakelijk blijven, bijvoorbeeld voor medische toepassingen waarbij PFAS soms nog onmisbaar zijn.
Voor consumenten verandert er op korte termijn weinig. Gezondheidsinstanties blijven adviseren om gevarieerd te eten en blootstelling zoveel mogelijk te beperken waar dat kan. Toch maken de onderzoeksresultaten duidelijk dat PFAS-problematiek allang niet meer alleen draait om vervuilde industriegebieden, maar inmiddels letterlijk op ons bord ligt.
Het onderzoek onderstreept opnieuw de urgentie van strengere regelgeving. Zolang deze ‘eeuwige chemicaliën’ dagelijks ongemerkt worden ingenomen, blijft de vraag niet óf, maar wanneer de gezondheidsgevolgen zich op grote schaal zullen laten zien.
