De zorgkosten lopen al jaren op en dat voelen Nederlanders iedere maand in hun portemonnee. Toch komt er nu opnieuw een maatregel bij die voor veel mensen als een klap zal aanvoelen: het eigen risico in de zorg gaat omhoog. Waar verzekerden nu nog maximaal 385 euro per jaar zelf betalen voordat de zorgverzekering kosten overneemt, wordt dat de komende jaren stapsgewijs verhoogd naar 460 euro. Dat lijkt misschien een administratieve ingreep op papier, maar in de praktijk raakt het miljoenen mensen direct.
De beslissing komt van de huidige coalitie en past binnen een bredere koers om miljarden te besparen op de zorg. Tegelijk proberen de partijen het besluit te verkopen als “evenwichtig” en “sociaal ingekaderd”. Volgens hen is het nodig om het zorgstelsel betaalbaar te houden, nu de vergrijzing doorzet en medische behandelingen steeds duurder worden. Maar voor veel burgers zal vooral blijven hangen dat ze straks opnieuw dieper in de buidel moeten tasten als ze zorg nodig hebben.
Stapsgewijze verhoging
De verhoging gebeurt niet in één klap, maar verspreid over meerdere jaren. Dat moet de pijn verzachten, al verandert dat weinig aan het eindbedrag. In 2027 wordt het eigen risico eerst verhoogd met 15 euro. Daarna volgt in 2028 nog een grotere stap van 60 euro. Samen met het huidige bedrag komt het totaal dan uit op 460 euro per jaar.
Voor iemand die jaarlijks zijn of haar volledige eigen risico gebruikt, betekent dat een extra kostenpost van 75 euro ten opzichte van nu. Dat lijkt misschien te overzien, maar voor mensen met een krap budget of chronische aandoeningen kan het verschil tussen “net rondkomen” en “in de problemen komen” klein zijn. Juist zij maken structureel zorgkosten en lopen dus vrijwel zeker tegen het maximale eigen risico aan.
Maximum per behandeling
Om te voorkomen dat mensen in één keer het hele bedrag kwijt zijn na één ziekenhuisbezoek, komt er volgens de coalitie een nieuwe regeling. Per behandeling zou een maximum van 150 euro eigen risico gaan gelden. Dat betekent dat patiënten de kosten meer gespreid betalen, in plaats van in één keer een groot bedrag te moeten ophoesten.
D66-leider Rob Jetten noemt dit een “verantwoorde keuze”. In zijn ogen is het verhogen van het eigen risico onvermijdelijk om de zorg betaalbaar te houden, maar moet het systeem wel zo worden ingericht dat mensen niet worden afgeschrikt om noodzakelijke zorg te zoeken. Het plafond per behandeling moet voorkomen dat iemand bijvoorbeeld na één operatie meteen het volledige eigen risico kwijt is.
Critici vragen zich echter af hoe dit in de praktijk uitpakt. Veel behandelingen bestaan uit meerdere onderdelen: consulten, onderzoeken, ingrepen en nazorg. Het is nog onduidelijk hoe die precies worden afgebakend en of patiënten niet alsnog snel aan het maximum van 460 euro zitten.
Onderdeel van miljardenbezuiniging
De verhoging van het eigen risico staat niet op zichzelf. Het is het belangrijkste onderdeel van een bredere bezuinigingsoperatie in de zorg van in totaal 8 miljard euro. Daarmee wil de coalitie de overheidsfinanciën op orde houden en ruimte maken voor andere uitgaven, zoals defensie, koopkrachtmaatregelen en klimaatbeleid.
De zorguitgaven groeien al jaren sneller dan de economie. Door de vergrijzing zijn er meer ouderen die zorg nodig hebben, en nieuwe medische technologieën en medicijnen zijn vaak duur. Zonder ingrepen zou het zorgbudget volgens veel berekeningen steeds zwaarder drukken op de begroting.
Toch is het een politieke keuze wáár die rekening wordt neergelegd. Met het verhogen van het eigen risico verschuift een deel van de kosten direct naar de patiënt. Dat raakt vooral mensen die daadwerkelijk zorg gebruiken, terwijl gezonde mensen minder merken van de maatregel.
Breuk met eerdere beloftes
Opvallend is dat deze koers haaks staat op eerdere plannen van het kabinet-Schoof. Dat kabinet wilde het eigen risico juist fors verlagen. Vooral de PVV zette daar tijdens verkiezingen stevig op in, met de belofte dat zorg betaalbaarder moest worden en mensen minder financiële drempels mochten ervaren om naar de dokter te gaan.
Met de nieuwe plannen wordt die lijn verlaten. In plaats van een verlaging komt er een duidelijke verhoging. Voor kiezers die rekenden op lagere zorgkosten kan dat voelen als een draai van 180 graden. Politiek gezien is het dan ook een gevoelig dossier, omdat zorg een onderwerp is dat vrijwel iedereen raakt.
Gevolgen voor patiënten
Voor veel Nederlanders is het eigen risico geen theoretisch begrip, maar een jaarlijkse terugkerende rekening. Denk aan mensen met diabetes, hart- en vaatziekten, reuma of andere chronische aandoeningen. Zij hebben regelmatig controles, medicijnen of behandelingen nodig en betalen vrijwel altijd het maximale bedrag.
Ook mensen die onverwacht ziek worden of een ongeluk krijgen, krijgen ermee te maken. Een bezoek aan de spoedeisende hulp, een scan of een korte ziekenhuisopname kan al snel genoeg zijn om (een groot deel van) het eigen risico op te maken.
Er bestaat een risico dat hogere eigen betalingen mensen terughoudender maken om zorg te zoeken, vooral bij minder urgente klachten. Dat kan op korte termijn geld besparen, maar op langere termijn juist leiden tot ernstigere gezondheidsproblemen en hogere kosten.
Het grotere debat
De discussie over het eigen risico raakt aan een fundamentele vraag: hoe verdelen we de kosten van de zorg eerlijk? Moeten patiënten zelf meer bijdragen om kostenbewust gedrag te stimuleren? Of moet zorg zo laagdrempelig mogelijk blijven, zodat financiële zorgen geen rol spelen bij medische beslissingen?
Voorstanders van een hoger eigen risico stellen dat het mensen bewuster maakt van zorggebruik en onnodige bezoeken kan verminderen. Tegenstanders wijzen erop dat de meeste zorgkosten worden gemaakt door mensen die niet “kiezen” om zorg te gebruiken, maar die die simpelweg nodig hebben.
Vooruitblik
De komende jaren zal blijken hoe deze maatregel in de praktijk uitpakt. Veel hangt af van de precieze uitwerking van het maximum per behandeling en van andere maatregelen binnen het zorgbeleid. Ook kan politieke druk ertoe leiden dat plannen nog worden aangepast.
Wat nu al duidelijk is: het eigen risico blijft een heet hangijzer in de Nederlandse politiek. Met de stijging naar 460 euro wordt de druk op patiënten groter, terwijl de overheid hoopt de zorguitgaven beheersbaar te houden. Tussen die twee belangen – betaalbaarheid voor de staat en toegankelijkheid voor de burger – zal het debat voorlopig nog niet verstommen.
