Een medicijn dat door honderdduizenden mensen wordt gebruikt bij aanhoudende rugklachten staat opnieuw ter discussie. Uit een grootschalig Amerikaans onderzoek blijkt dat langdurig gebruik van gabapentine mogelijk samenhangt met een aanzienlijk verhoogde kans op dementie en andere cognitieve problemen. Het gaat niet om een klein effect: bij intensief en langdurig gebruik loopt het risico volgens de onderzoekers op tot tientallen procenten hoger dan bij vergelijkbare patiënten die het middel niet gebruiken.
Gabapentine wordt al jaren gezien als een relatief veilig hulpmiddel binnen de chronische pijn behandeling, vooral bij mensen met zenuwpijn of langdurige lage-rugklachten. Juist omdat het geen opioïde is, kreeg het middel een steeds prominentere plek in de pijnzorg. Maar het nieuwe onderzoek laat zien dat deze brede inzet mogelijk een keerzijde heeft die tot nu toe onvoldoende aandacht kreeg.
Wat onderzochten de wetenschappers?
Het onderzoek werd uitgevoerd door onderzoekers van Case Western Reserve University en baseerde zich op medische gegevens uit maar liefst 68 Amerikaanse zorgsystemen. Daardoor konden zij beschikken over een uitzonderlijk grote dataset. In totaal werden ruim 26.000 volwassenen gevolgd die gabapentine voorgeschreven kregen voor chronische lage rugpijn. Deze groep werd vergeleken met een even grote controlegroep van patiënten met vergelijkbare klachten die het medicijn niet gebruikten.
De onderzoekers volgden beide groepen gedurende een periode van tien jaar en keken naar het optreden van dementie en milde cognitieve stoornissen, ook wel bekend als MCI (Mild Cognitive Impairment). De resultaten, gepubliceerd in het medische tijdschrift Regional Anesthesia & Pain Medicine, waren opvallend consistent: wie vaker gabapentine kreeg voorgeschreven, had duidelijk vaker te maken met cognitieve achteruitgang.
Duidelijke cijfers, vooral bij langdurig gebruik
Mensen die zes of meer recepten voor gabapentine ontvingen, hadden bijna 30 procent meer kans om binnen tien jaar de diagnose dementie te krijgen. Voor milde cognitieve stoornissen lag dat risico zelfs bijna twee keer zo hoog. Bij patiënten met twaalf of meer voorschriften liep het verschil verder op: zij hadden ongeveer 40 procent meer kans op dementie en 65 procent meer kans op MCI.
Opvallend is dat deze verbanden overeind bleven nadat de onderzoekers corrigeerden voor andere factoren zoals leeftijd, geslacht, bijkomende aandoeningen en het gebruik van andere medicijnen. Dat wijst erop dat het effect niet eenvoudig te verklaren is door algemene gezondheidsproblemen alleen.
Niet alleen een risico voor ouderen
Een van de meest verrassende bevindingen is dat het verhoogde risico niet beperkt bleef tot ouderen. In de leeftijdsgroep van 35 tot 49 jaar bleek het risico op dementie bij gabapentinegebruikers zelfs ongeveer twee keer zo hoog te liggen als bij niet-gebruikers. De kans op milde cognitieve stoornissen verdrievoudigde in deze groep.
Ook bij mensen tussen de 50 en 64 jaar werd een duidelijke toename gezien. Alleen bij jongvolwassenen onder de 35 jaar vonden de onderzoekers geen statistisch significant verband. Dit suggereert dat langdurig gebruik op middelbare leeftijd al gevolgen kan hebben die pas jaren later zichtbaar worden.
Volgens de onderzoekers onderstreept dit het belang van langdurige monitoring, juist bij patiënten die nog volop actief zijn in werk en gezin. Cognitieve achteruitgang op jongere leeftijd kan immers grote maatschappelijke en persoonlijke gevolgen hebben.
Bekende bijwerkingen, nieuwe zorgen
Gabapentine staat al langer bekend om een reeks mogelijke medicijn bijwerkingen, zoals duizeligheid, slaperigheid, vermoeidheid, concentratieproblemen en vochtophoping. Bij sommige patiënten treden ook stemmingsveranderingen of ademhalingsproblemen op, vooral in combinatie met andere middelen.
Wat deze studie toevoegt, is het mogelijke langetermijneffect op het denkvermogen. De onderzoekers zagen een duidelijk dose-respons-effect: hoe vaker iemand gabapentine gebruikte, hoe groter het cognitieve risico. Dat patroon versterkt de zorgen, omdat het wijst op een structureel effect in plaats van toeval.
Oorzaak of verband?
Belangrijk om te benadrukken is dat het hier gaat om observationeel onderzoek. Dat betekent dat er een sterk verband is gevonden, maar geen hard bewijs dat gabapentine rechtstreeks dementie veroorzaakt. De studie kon bijvoorbeeld niet exact vaststellen welke doseringen werden gebruikt of hoe consequent patiënten het medicijn innamen.
Toch beschouwen veel experts de bevindingen als serieus waarschuwingssignaal. De omvang van de dataset, de lange follow-upperiode en de consistente resultaten maken het onwaarschijnlijk dat het effect volledig verklaard kan worden door andere factoren. Vervolgonderzoek, bijvoorbeeld met klinische trials of diepgaand neurologisch onderzoek, is nodig om het onderliggende mechanisme te begrijpen.
Waarom wordt gabapentine zo veel voorgeschreven?
Gabapentine werd begin jaren negentig ontwikkeld als anti-epilepticum, maar vond al snel zijn weg naar andere toepassingen. Artsen schrijven het tegenwoordig vaak voor bij zenuwpijn, pijn na gordelroos, rusteloze benen en chronische rugklachten. In het kader van de strijd tegen opioïden werd het gezien als een veiliger alternatief, zonder verslavingsrisico.
Bij chronische pijn is langdurig gebruik geen uitzondering. Veel patiënten slikken het middel maanden of zelfs jaren achter elkaar. Tegelijkertijd weten we dat mensen met chronische pijn vaak minder bewegen en sociaal actiever zijn, factoren die op zichzelf ook invloed hebben op het cognitief functioneren. Juist daarom is het relevant dat deze studie gabapentinegebruikers vergeleek met patiënten met dezelfde klachten.
Wat betekent dit voor patiënten?
Voor mensen die gabapentine gebruiken, is paniek niet nodig. Het medicijn heeft voor veel patiënten aantoonbare voordelen en speelt nog altijd een belangrijke rol binnen de chronische pijn behandeling. Wel benadrukken experts dat het verstandig is om regelmatig te evalueren of langdurig gebruik nog nodig is.
Patiënten wordt aangeraden om het gesprek aan te gaan met hun huisarts of specialist. Zijn er alternatieven mogelijk? Kan de dosering omlaag? En is het zinvol om af en toe het geheugen en concentratievermogen te laten controleren? Zeker bij langdurig gebruik kan vroege signalering van cognitieve veranderingen helpen om tijdig bij te sturen.
Breder perspectief op dementierisico
Dementie is een complex ziektebeeld met veel mogelijke risicofactoren, variërend van genetische aanleg tot leefstijl en medicijngebruik. Onderzoek als dit draagt bij aan een beter begrip van beïnvloedbare factoren. Hoewel gabapentine geen directe aanleiding vormt voor een andere dementie behandeling, kan bewust voorschrijfbeleid wel onderdeel zijn van preventie.
De kernboodschap van de onderzoekers is helder: bij een medicijn dat zo wijdverbreid wordt gebruikt, verdienen zelfs relatief kleine risicoverhogingen serieuze aandacht. Door kritisch te blijven kijken naar langdurig gebruik, kunnen artsen en patiënten samen betere, veiligere keuzes maken.
Het grootschalige onderzoek naar gabapentine en cognitieve achteruitgang laat zien dat een vertrouwd medicijn mogelijk meer invloed heeft op het brein dan tot nu toe werd aangenomen. Vooral langdurig en frequent gebruik lijkt samen te hangen met een verhoogde kans op dementie en milde cognitieve stoornissen, ook bij mensen van middelbare leeftijd.
Hoewel er nog geen sprake is van bewezen causaliteit, is het signaal sterk genoeg om serieus te nemen. Voor patiënten, artsen en beleidsmakers ligt hier een duidelijke opdracht: weeg voordelen en risico’s zorgvuldig af en blijf alert op de mogelijke langetermijneffecten van medicijnen die dagelijks door grote groepen mensen worden gebruikt.
